Murat Ülker yazdı: Bir kültür devrimcisi Fatih Sultan Mehmet

Murat Ülker yazdı: Bir kültür devrimcisi Fatih Sultan Mehmet

Yıldız Holding İdare Heyeti Üyesi, Pladis ve GODIVA İdare Şurası Lideri Murat Ülker, İsmail E. Erünsal’ın Fatih Sultan Mehmet hakkında gündemdeki tartışmalara açıklık getirmek için yayımladığı

“Fatih’in Entelektüel Portresi”

adlı kitabı ele aldı.

Ülker, yazısında şu tabirler yer verdi;

BİR KÜLTÜR DEVRİMCİSİ: FATİH

Size

“Hayatını Osmanlı Kültür Tarihine Adayan Bir Bilim İnsanı: Profesör İsmail E. Erünsal”

başlıklı yazımda Erünsal Hoca’yı anlatmıştım (https://muratulker.com/e/ismail-erunsal/). Hocamız Fatih Sultan Mehmet hakkında gündemdeki tartışmalara açıklık getirmek için

“Fatih’in Entelektüel Portresi”

isimli bir kitap yayınlamış, sizlerle paylaşmak istedim.

Fatih’in İstanbul’u fethederek dünya tarihinin akışını değiştiren Osmanlı padişahı olduğunu hepimiz biliyoruz. Fatih’i sırf siyaseten başarılı bir önder olarak pahalandırmak onun hayat kıssasına ve arkasında bıraktığı kültürel mirasa haksızlık etmek olur, diye başlayan hocamız, “Fatih, aldığı ileri düzeydeki eğitim ile kültür, sanat ve edebiyat alanlarında da önder olmuş isimlerden biridir” diyor.

Fatih öteki Osmanlı sultanlarının bilakis genç yaşta Doğu ve Batı kültürüne nüfuz edebilecek değerli bir bilgi birikimine sahipti.

Görsel sanatlarla ve şiirle ilgileniyor; yazdığı şiirlerle bir divanı var. Olağan İslâm kültürüne son derece hâkim, bunun yanı sıra eski Yunan ve Roma’nın kültür mirasıyla da yakından ilgiliydi.

Fatih bir imparator olarak yetişmişti.

Fatih’in Topkapı Sarayı’nda kurduğu kütüphanede İslâmî yazmalar dışında Grekçe, Latince, Ermenice, Süryanice, İtalyanca ve İbranice yazma yapıtları de görüyoruz. Bunların bir kısmı muhtemelen Bizans’tan kalmış, bir kısmını ise Fatih, kopya ettirme, çeviri ve satın alma yoluyla Saray Kütüphanesi’ne dâhil ediyor. Halil İnalcık Fatih’le ilgili şöyle demiş:

Fatih tarihte imparatorluk kurucularının vasıflarını taşır, dünya hâkimiyetini hedef edinmiş kudretli bir asker ve geniş görüşlü bir kültür adamıdır. Fatih’in bütün hareketlerine, amansız tedbirlerinde olduğu kadar ilmi ve sanatı himaye ve teşviklerinde şu temel fikir hâkimdir:

Devletini her bakımdan dünyanın en üstün ve kudretli imparatorluğu haline getirmek.

Dukas’ın naklettiğine nazaran “Edirne Sarayı’nda iken Fatih’in gözüne uyku girmiyordu. Gece gündüz tek kanısı İstanbul’u nasıl alacağıydı.” Tekrar Dukas, Fatih’in gerekli hazırlıkları yaptıktan sonra da “gece gündüz tek niyeti gerek yatarken gerekse de sarayın bahçesinde dolaşırken nasıl bir savaş planı ve stratejisi uygulayarak İstanbul’u alacağıydı” demektedir. Nihayet iki ay kadar süren bir kuşatmadan sonra İstanbul 1453 yılının Mayıs ayında fethedildi.

İstanbul’un fethiyle birkaç asırlık Doğu Roma’nın varlığı sona erdi ve Osmanlılar da Batı’daki ve Doğu’daki topraklarını birleştirerek güçlü bir imparatorluk haline geldiler ve Roma imparatorluğunun mirasçısı oldular.

İsmail hoca şunu da belirtmek gerekir diyor: Fatih’in Batı medeniyetinin bilgi birikimini elde etmek için yaptığı faaliyetleri Saray’ın dört duvarının içine ve kendi özel hayatına münhasır olarak kalmıştır. Fatih’in tebaası ne fotoğrafla, ne Geç Antik Çağ ideolojisiyle, ne de tarih ve kültürüyle ilgilenmiştir. Fatih de bu bahiste hiçbir uğraş göstermemiş, Saray dışında İslâmî ilimlere, İslâm kültürüne, sanatına, şiir ve edebiyatına vâkıf bir İslâm halifesi olarak davranmıştır.

Şimdi bugünkü eğitim/öğretim ile kıyaslayınca, okullarda öğrencilere ezberletilen bir marşta söylendiği üzere; Fatih’in İstanbul’u fethettiği yaştasın, demekle hiç bir şey başarılamayacaktır!

Doğu kültürü ve İslâmî ilimlerle yakından ilgilenen Fatih Sultan Mehmed, daha gençliğinde Hocazâde Muslihuddin, Molla Gürânî, Molla İlyas, Sirâceddin Halebî, Molla Abdülkadir, Hasan Samsunî ve Molla Hayreddin üzere ünlü âlimlerden ders alıp çeşitli İslâmî ilimlerle ilgili kitapları tedris etmişti.

Fatih, askerî alandaki başarılarına ve büyük bir imparatorluk kurmasına karşın öbür Müslüman ülkeler de olduğu üzere kendi ülkesinde çok sayıda âlimin bulunmamasından ötürü büyük bir hüzün duyuyordu. Bu yüzden İstanbul’un fethinden çabucak sonra İstanbul’da İslâmî ve olağan ilimlerin tahsil edileceği eğitim kurumları kurmuş ve

Fatih Camii’nin etrafında yaptırdığı Sahn-ı Semân ismiyle anılan sekiz medrese imparatorluğun en yüksek derecede eğitim verdiği kurumlar haline gelmiştir.

Rahmetli dedem sultan II. Abdulhamid evresinde bu medreselerde burslu okumuştu. Allah rahmet eylesin.

Nitekim 1471 yılında ünlü astronom ve matematikçi Ali Kuşçu, Fatih’in daveti üzerine kütüphanesini de yanına alarak birçok âlim ve zanaatkârla İstanbul’a gelince Ayasofya Medresesi’ne müderris olarak tayin edilmiş ve İstanbul’daki astronomi ve matematik alanındaki çalışmalara büyük bir canlılık kazandırmıştır.

Fatih, Saray’da devrin ulemâsının dinî bahislerde yaptıkları sohbetlere katılırdı. İhtilaflı mevzularda periyodun âlimlerinin tartışmalarını izlemekten zevk alırdı.

Hatta bir kezinde Hocazâde ile Molla Zeyrek’in Fatih’in huzurunda yaptıkları bir müzakere ve münakaşa yedi gün sürmüştür. Fatih, Gazali ile felsefeciler, bilhassa İbn Rüşd ortasındaki “din ve ideoloji münasebetleri” konusundaki tartışmanın bir değerlendirmesini yapmak üzere devrinin değerli iki âliminden birer eser yazmalarını istemiş ve bunun üzerine Hocâzâde Muslihiddin Mustafa (ö. 893/1488) ve Alâ’addin Ali et-Tusî (ö. 877/1472) birer risâle (Tehâfütü’l-Felâsife) kaleme almışlardır. Fatih, akli ilimler yanında şer’i ilimlerle de ilgileniyordu. Molla Hüsrev’den ictihad konusunda bir risâle yazmasını da talep etmişti.

Fatih, Divan sahibi bir şair olduğu üzere periyodundaki şairlerin de hamisiydi.

Kendisi de divan sahibi bir şairdi. Kemal Edip Ünsel [Kürkçüoğlu]: Kahraman bir kumandan olmasıyla Fâtih’in tıpkı vakitte birinci sınıf bir şair olması lazım gelmez. Hatta şair olmaması bile, büyük devlet adamlığına hiçbir eksiklik vermez. Tersine tıpkı vakitte ‘mutavassit şairlerimiz ortasında müstesna bir mevki’ sahibi olması, mâşeri kudretine ferdi değer katar.

Fatih’in Saray Kütüphanesi muhteşemdi!

Fatih, İslâm dininin ve kültürünün en değerli kaynaklarını Saray Kütüphanesi’ne kazandırmak için de büyük uğraş göstermiş ve fetihten sonra Beyazıt’taki Eski Saray’da bir kütüphane kurmuştur. Dokümanlarda ve kaynaklarda bu kitapların koruma edildikleri yer belirtilirken ekseriyetle “hazine” sözcüğü kullanılır. O denli anlaşılıyor ki hazine sözcüğü, içinde kitapların ve değerli eşyanın bulunduğu bir yere işaret etmekteydi.

Fatih periyodunda sarayda oluşan kütüphane Fatih’in ilgi duyduğu eserler hakkında bize bilgi vermektedir.

Bu kütüphanenin II.Bayezid döneminde hazırlanan kataloğunda içeriği hakkında kıymetli bilgiler vardır. 1502 yılında düzenlenmiş katalogda 7.200 yapıtın künyeleri verilmiştir. Eser sayısı kütüphanenin hayli varlıklı olduğunu göstermektedir.

Katalogda Arapça, Farsça ve Türkçe eserler yanında Doğu Türkçesiyle yazılmış birçok eser de yer almaktadır.

Fatih’in Topkapı Sarayı’nda kurduğu kütüphanede ise İslâmî yazmalar dışında Grekçe, Latince, Ermenice, Süryanice, İtalyanca ve İbranice lisanlarında yazma eserler de mevcuttu. Saray’da da iki büyük kütüphane vardır.

Biri hizmetçilerin ve iç oğlanlarının yaşadığı kısmın gerisindeki saray mensuplarına açık olan büyük kütüphane, başkası de sultanın yatak odasının yanında daha gizemli olan öbür bir kütüphanedir. Bu ikincisi en meşhur olandır, kristal camlı kapaklı iki dolapta sultanın sık okuduğu iki düzine minyatürlü kitap vardır. Buradaki farklı lisanlardaki kitaplar çok hoştur, mesela Büyük Konstantin’in kütüphanesinden gelen 120 adet, uzunluğu iki, eni bir kulaçtan fazla inceliğinden ötürü ipek üzere gözüken parşömen üzerine altınla yazılmış gümüş mahfazalı İncil ve Tevratlar.

16.yüzyılda hazırlanan bir listede çoğunluğu Grekçe olmak üzere Saray Kütüphanesi’nde 120 İslâmî olmayan yazma eser bulunduğu belirtilmiştir. Bu yapıtların bir kısmı muhtemelen Bizans’tan kalmış, değerli bir kısmı ise üstte belirttiğimiz üzere Fatih tarafından kopyalanarak yahut çeviri ettirilerek yahut satınalınarak edinilmiştir. Dubrovnik Arşivi’nde yer alan bir dokümandan Fatih’in, Veziriazam Mahmud Paşa vasıtasıyla getirtilen üç kitaba teşekkür ettiğini ve bir öteki kitabın da bulunup gönderilmesini istediğini öğrenmekteyiz. 1460-1480 tarihleri ortasında sarayda 16 Grekçe eser kopyalanarak çoğaltılmıştı.

Bizans’tan kalma yapıtların Saray Kütüphanesi’ne intikal ettiği varsayımıyla 17.yüzyılın birinci yarısından başlayarak Batılı araştırmacılar, Rönesans devrine ilişkin kimi yapıtları gün ışığına çıkarma ümidiyle bu kütüphaneye nüfuz etmek için çeşitli teşebbüslerde bulunmuşlarsa da uzun mühlet pek başarılı olamamışlardır. Yasal Sultan Süleyman’ın 1526 yılında Buda’yı fethettiğinde Macar hükümdarı Matthias Corvinius’un kütüphanesinden getirdiği geç periyot klasik müelliflerin edebî yapıtları de yabancıların ilgi odağı olmaya devam etmiştir.

Ancak 19.yüzyılda birtakım Batılı bilim adamlarının da Saray Kütüphanesi’ne nüfuz etmeleri mümkün olabilmiştir. Her hususta çokça fikri olan Celal Şengör’ün, III.Murad’ın bedelli kitapları altın ve gümüş elde etmek için darphaneye göndermiş olabileceğine dair varsayımı ise tarihî gerçeklere zıt düşmektedir.

III.Murad, kitaba düşkünlüğüyle bilinen bir padişahtır. Periyodunda saray atölyelerinde çok sayıda tezhipli eser hazırlanmıştır. Arşivdeki bir Filori Defteri’nde, yapılan masraflarla ilgili birçok kayıt bulunmaktadır.

Fatih, Avrupa ve Asya’nın kavşak noktası olan İstanbul’u fethettikten sonra, bir taraftan İslam kültürünün gelişmesi için değerli faaliyetlerde bulunduğu üzere öbür taraftan da Batı dünyasıyla kültürel temasları geliştirmiş ve çeşitli ülkelerden birçok sanatçıyı İstanbul’a davet ederek bu kenti Doğu ve Batı kültürlerinin birleştiği bir merkez haline getirmeye çalışmıştır. Fatih, fethettiği Yunan-Roma medeniyetinin merkezinin klasik kültürünü reddetmek bir yana bu gelenek ve kültürden yararlanmaya çalışmıştır. Buna birçok araştırmada temas edilmiştir. Eski Yunan ve Roma’nın kültür mirasıyla da yakından ilgilendiği ve bu lisanlarda yazılmış kimi yapıtları hem kütüphanesine kazandırmak hem de çeviri ettirmek için teşebbüslerde bulunduğunu biliyoruz. Bunlar ortasında Arrian’in Anabasis of Alexander the Great yanında, Demetrios Kydones’in Yunancaya çevirdiği Thomas Aquinas’ın Summa Contra Gentiles isimli dinde sapkınlığın her cinsine karşı çıkan ve Katolik mezhebinin doğruluğunu savunan yapıtı de bulunmaktaydı. Fatih, Yunanlı alım Michael Aichmalotis’e de Ayasofya’nın yapılışı ile ilgili bir eser yazdırmış ve bu eser Türkçe ve Farsçaya çevrilmişti.

Fatih, uzun vakittir boş olan Rum Ortodoks patriklik makamına, Grek Ortodoksluğunun Latin Katolikliğiyle birleşmesine karşı çıkan fikirleri münasebetiyle kendi askerî ve siyasî görüşlerine yakın gördüğü Gennadios’u fetihten bir yıl sonra 1454’te atadı. Gennadios’a Hristiyanlığın asıllarını içeren bir risale yazdırtması, diğer inançlara mütemayil olma töhmetinin kanıtı olarak kullanılmak istenegelmiştir.

Muhtemelen Fatih’in Rum Ortodoks inancına ilgisi sebebiyle tasa duyan Papa II.Pius, bir mektup yazıp vaftiz olarak Roma Katolik Hiristiyan inancını kabul etmesi için teşebbüste bulunmuş ve Osmanlı İmparatorluğu ile Hristiyan Avrupa’nın birleşmesinden doğacak bir imparatorluğun da hükümdarlığını teklif etmiştir.

Yine nakledildiğine nazaran Fatih, örnek aldığı Büyük İskender’in hayat kıssasına ve eski Yunan tarihine büyük bir ilgi duymaktaydı. Babinger, Fatih’in hayalinin, Doğu’nun değil Batı’nın fethi ve Roma’ya kadar uzanıp hilâli Hristiyanlığın merkezine dikmek olduğunu söylemektedir.

Fatih Midilli Seferi’nde, 1462 yılında, Truva harabelerine uğrayıp Aşil ve Ajax’ın mezarlarını ziyaret etmiş ve Kntovulos’un naklettiği üzere, “Allah bana bu kentin ve sakinlerinin intikamını alma fırsatını verdi. Yunanlılar, Makedonyalılar, Peleponisliler ve Teselyalılar geçmişte bu kenti yağmaladılar. Artık onların çocuklarından Asyalıların intikamını alıyorum” demesi eski Yunan tarihini bildiğini göstermektedir.

Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde bulunan Homeros’un İlyada’sından bir sayfa. Osmanli Uygurlig, Haz. Halil Inalcık-Günsel Renda, 1. Cilt, Ankara 2009, s. 592.

Yine Kritovulos’un naklettiğine nazaran Fatih Mora Seferi’nden sonra da Atina’ya gelmiş ve eski Yunan medeniyetinin kalıntılarını incelemişti.

Fatih resme, bilhassa de portre, madalya ve haritalara büyük bir ilgi duymaktaydı. Başka geçmiş büyük hükümdarlar üzere portresini yaptırmak istiyordu. Fatih’in portresini taşıyan en eski tarihli iki madalya onu sakalsız bir genç olarak tasvir ettiğine nazaran Fatih’in madalya merakı hayli erken başlamıştı.

Felsefeci Trabzonlu Georgios, Fatih’e yazdığı bir mektupta “Şüphesiz ki sen Roma imparatorusun. Roma imparatorluğunun merkezini kim elinde tutuyorsa o imparatordur. İmparatorluğun merkezi de Konstantinopol’dur” demişti.

Venedik elçisi Giacomo de’ Languschi, Fatih’in “ülkeleri ve eyaletleri gösteren bir Avrupa haritasının olduğunu, O’nun dünya coğrafyası ve askerî hususlardan öbür bir şeyle ilgilenmediğini, hükmetmek dileğiyle yanıp tutuştuğunu, kuralları kıymetlendirme konusunda çok zeki olduğunu söyledikten sonra

“İşte biz Hristiyanlar bu türlü bir adamla uğraşmak zorundayız”

demektedir.

Avrupa’nın fethi için sipariş haritalar etmişti!

İstanbul’un fethinden sonra İtalya’ya dönen, bir mühlet İstanbul’da bulunduğu için Türkleri yeterli tanıyan Niccolò Sagundino de, Aragon hükümdarı I. Alfonso’ya, Fatih’in casusları vasıtasıyla İtalya’daki devletler ortasındaki çekişmeleri öğrendiğini, Roma’nın ve İtalya’nın efendisi olma istikametinde hayallerinin olduğunu rapor etmişti.

Çağdaşı olan birçok Batılı muharrir da Fatih’in Batı’ya ve Batılı ülkelerin haritalarına olan ilgisini, onun siyasî emellerine bağlamaktadır. Babinger ve İnalcık da “Fatih’in Batı bilimlerine duyduğu ilginin, Avrupa’nın fethi için olduğu” görüşünü savunmaktadır.

Otranto seferi de bu görüşlerin ve İtalyanların bu husustaki kaygılarının yersiz olmadığını göstermiştir.
Ayrıca kütüphanesinde, İskenderiyeli astronom ve matematikçi Batlamyus’un (Ptolemy), Kitabu’l-Coğrafya’sının da (Geographike Hiphegesis) nüshaları mevcuttu ve Fatih bu yapıtı, Trabzon’un fethi sırasında Osmanlılara esir düşen Georges Amirutzes’e, Grekçeden Arapçaya çeviri ettirmiş ve bu yapıttaki haritaları temel alan

bir dünya haritası hazırlattırmıştı.

Orta Çağ İtalya’sının Floransalı hümanistlerinden Francesco Berlinghieri, Batlamyus’un Coğrafya‘sını (Geography) manzum olarak İtalyancaya çevirmeye başladığında yapıtını (Septe Giornate della Geographia di Francesko Berlinghieri) Fatih’e ithaf etmeyi planlamış ve bunu da metin içinde “Bu kitabı ulu, gururlu hükümdar, Tanrı’nın tahtının sahibi, imparator, Asya’nın ve Yunanistan’ın hâkimi Osmanlılardan Mehmed’e ithaf ediyorum”

Yukarıda Otranto seferinden bahsetmişken bir hatıramı nakledeyim:

90lı yıllarda bir güney İtalya goyamızda zeytinyağı tesislerini gezerken Bari kentinde kıyıda yemek yerken tesadüf ettiğimiz bir kara kedi üzerine oranın yerlisi bir İtalyan şöyle dedi: Kediler bizde sevilmez, gördüğünüzde büyük uğursuzluk sayılır. Zira evvelce kıyılarımıza gizlice yanaşıp kentlerimizi yağmalayıp insanlarımızı tutsak eden Türk korsanları karaya çıktıklarında gemide fareler ve haşereler için besledikleri kediler de karaya çıkar ve hızla köye varıp sokak ortalarında gezerlermiş. İşte bu kediler baskına uğrayacaklarının habercisilermiş.

Yine o yıllarda bir arada çalıştığımız İtalyan proje müdürümü ziyaretinde karısının torununu terbiye için “Mamma Turca” (anacığım Türkler) diyerek uyardığını görmüştüm. Bizden öcü üzere korkarlarmış tarihte.

Külliyelerdeki başka kütüphanelere gelince…

Fatih, fetihten çabucak sonra saray dışındaki birinci kütüphaneleri kiliseden çevirerek cami ve medrese haline getirdiği Ayasofya ve Zeyrek ile Eyüp’te inşa ettiği külliyede kurmuştur.

Fatih, vaktinin en kıymetli kütüphanesi İstanbul’da inşa ettirdiği Fatih Külliyesi’dir.

Ancak çeşitli dokümanlardan ve külliyeye ilişkin vakfiyelerden anlaşıldığına nazaran Fatih Külliyesi’nde kütüphanenin oluşum süreci araştırıcılar tarafından anlaşılmadığından birebir anda kurulmuş birçok kütüphane fikri ortaya çıkmıştır.

Fatih kütüphanesinin ana koleksiyonunu Fatih Sultan Mehmed’in vakfetmiş olduğu 838 kitap oluşturmaktadır. II.Bayezid periyodunda devranın bilim insanlarından Kâbilizâde, Hatibzâde, Musannifek, Alâiyelü Muhyiddin ve vüzerâdan Hasan Paşa bu kütüphaneyi yaptıkları bağışlarla zenginleştirmişlerdir.

II.Bayezid devrinde hazırlanmış bir katalogda, kütüphanedeki kitap mevcudunun 1241’e ulaştığı görülmektedir. Yasal periyodunun sonlarına yanlışsız kütüphanedeki kitap sayısı 1770’e ulaşmıştır.

Kritovulos’un naklettiğine nazaran Fatih yaptığı birçok hayır yapıtının yanında, maiyetinde bulunan devlet adamlarını ve zenginleri de kentin imârı için faaliyette bulunmaya teşvik etmiş ve yapılan hayır yapıtlarının kimilerinde da kütüphaneler kurulmuştur.

Şehri bilimsel manada merkez yapmak hedefi doğrultusunda İslâm ülkelerinden ve Batı’dan birçok bilim adamı ve sanatkârı davet etmiş, şahsen katıldığı ilmî tartışmalarla sarayının bir ilim meclisi haline gelmesini sağlayarak ulemânın hâmisi olmuştur.

Bu meclislerde yapılan din, ideoloji ve bilim alanındaki tartışmalar günümüze yazılı, olarak ulaşmıştır. Bu evsafiyla kendisi Doğu’da yeni bir Rönesans hareketinin müjdecisi olarak görülmüş ve bilhassa Batılı muharrirler İstanbul’u fethedip Doğu Roma İmparatorluğu’na son vermiş olduğu için Fatih’e karşı düşmanca hisler beslemelerine karşın onun bilhassa bilim insanlarını davet edişine, ilmi tartışmalara katılmasına, etrafındakileri ilmi ve alimleri himayeye davet etmesine ve askeri başarılarına sıklıkla vurgu yapmışlardır.

Galiba günümüzde dünyada bu türlü entelektüel ve motive eden önderlerden mahrumuz.

İtalyan şairi Giovanni Mario Filelfo’nun Fatih hakkında yazdığı kitabın önsözüne bunun bir nebze aksettiğini görürüz. Filelfo, bu husustaki fikirlerini çok samimi bir formda mısralarına dökmüştür:

Her ne kadar içim yansa da iş başa düştü.

Gönül isterdi ki bu Latince mısralar farklı havadisleri anlatsın.

Venediklilerin Türklere galebe çalmasını

Ve Türklerin Asya’da evvelce olduğu üzere meçhulde kalmasını.

Avrupa’nın kollayıcı ruhlarını rahat bırakmasını anlatayım.

Mehmet övgülerle yıldızların katına hak etmediği için çıkarılmış değildir.

Mars’in ve beyzadelerin övgülerine mazhar olarak dünyanın dört köşesinde namı anılır.

Her ne kadar tüm dünyada Mesih’e inananların

Ve papalık sarayının nefretinin odağında olsa da.

Latin milleti elbet nefret eder bu adamdan

Tıpkı kadim Roma’nın Hannibal’e nefreti üzere.

Nicelerinin elleri yazmayı deneyecek süsleyip püsleyerek

Yenilmez Mehmed’in bu çağda yaptıklarını

Ve artık her ne kadar irademe karşı gelerek yazmış olsam da.

Düşmanı övmeye geldim istemeye istemeye.

Şüphesiz tüm bu işler yalnızca parası, pulu.

Karada ve denizde kum üzere askeri olan bir dehanın yapıtı değil.

İslâm dünyasının klasik ilim mirasını ve birikimini bu geleneğe mensup büyük âlimlerden tahsil ettikten sonra Batı dünyasının bilgi birikimine yönelen Fatih iki büyük geleneği kendi kişiliğinde birleştirme uğraşı içinde olmuştur.

Erünsal Hoca yapıtını bitirirken sonuç olarak,

vaktiyle Wilhelm Zinkeisen’in yazdıklarını motamot tekrarlamak kaçınılmaz olacaktır. Bunun Fatih hakkında yapılacak en isabetli kıymetlendirme olduğunu okuyucunun tasdik ve takdir edeceğinden eminiz, diyerek:

Sultan Mehmed’in karakterini tarihî gerçeklik içinde ve salt bilgi açısından kıymetlendirmek ebediyen güç olacaktır. Çağdaşlarının Sultan Mehmed hakkında bize bıraktıkları bilgiler doğrultusunda, karakterinin ve kişiliğinin açık ve tam bir fotoğrafını çizmeye yürek edemeyiz… Hakkında söylenen her şey, neredeyse büsbütün ölçüsüz ve boyun eğmiş bir hayranlığın ya da nefretin ve hasımlığın, özellikle Hristiyan âlemine yaşattığı acının ve sefaletin sözüdür.

Yorum gönder