Mehmet Görmez’in yorumuyla İslam’da savaş ahlakı ve savaş hukuku: Peygamberimizin sahabeye verdiği üç ders

Mehmet Görmez’in yorumuyla İslam’da savaş ahlakı ve savaş hukuku: Peygamberimizin sahabeye verdiği üç ders

Yıldız Holding İdare Şurası Üyesi, Pladis ve GODIVA İdare Heyeti Lideri Murat Ülker, son olarak yayımladığı yazısında ‘İslam’da savaş hukuku ve savaş ahlakına’ değindi.

Diyanet İşleri eski lideri Prof. Dr. Mehmet Görmez’in İslam Niyet Enstitüsü’nün Youtube kanalında “İslam’da Savaş Hukuku ve Savaş Ahlakı” isimli bir görüntüsünü ve görüntüde savaş ortamında yaşananları, dini perspektifini ve işin insani tarafını daha sağlıklı değerlendirmemize yarayacak bilgilerin olduğunu belirten Ülker, okurlarıyla fikirlerini paylaştı.

Peygamber Efendimizin uygulamalarını ve hadislerini de aktaran Görmez, Mekke’nin fethinde Peygamberimizin sahabelere verdiği üç derse dikkati çekti.

Ülker, yazısında şu sözlere yer verdi;

MÜSLÜMANIN SIKINTISI NEDİR, UĞRAŞ AHLAKI NEDİR?

İslam’da Savaş Hukuku ve Savaş Ahlakı

Müslümanız biz. Lakin bir barış, huzur, rahmet dini olan İslam, bizim yanlış anlayış ve davranışlarımızdan uzaktır, müstesnadır. Artık 20. asrın sonundan bugüne kadar etrafımızda gerçekleşen bir çok savaşa dini açıdan bakacak olursak, biz Müslümanlar olarak nasıl davranmalıydık, ne yapmalıydık sorusu daima aklımdaydı. Geçen Diyanet İşleri eski lideri Prof.Dr. Mehmet Görmez hocamız İslam Fikir Enstitüsü’nün Youtube kanalında “İslam’da Savaş Hukuku ve Savaş Ahlakı” isimli bir vidyo yayınladı. Bu vidyoda savaş ortamında yaşananları, dini perspektiften kıymetlendirmiş ve işin insani tarafını daha sağlıklı değerlendirmemize yarayacak bilgiler içeriyor. Bu nedenle konuşmayı sizinle paylaşmak ve niyetlerimi de beraberinde aktarmak istedim. Ayrıyeten yazının sonuna da hocanın konuşmasındaki şahısları ve olayları daha derinliğine öğrenmek isteyenler için kaynakça ekledim.

İnsanlık tarihi kaç yabanî savaşlara, kaç barbar katliamlara şahit oldu bugüne kadar ve bütün bunlar çağdaş dünyanın gözü önünde olup bitiyor. Bu sebeple İslam medeniyetimizin bu mevzuda neler içerdiğini merak ettim. İslam’da insanlığa hiçbir kültürde hiçbir medeniyette görülmeyen bir savaş hukuku ve savaş ahlakı yazılmıştır.

İslam’da “cihat” uğraş, çaba demektir. Fakat evvel kişinin kendi kendisiyle gayretidir uyguna, hoşa, doğruya ulaşmak için! Tabi sonra kendi için âlâ olanı, imanı başkalarına taşımak, tavsiye (tebliğ) etmek. Fakat bunu barışla, en hoş formda yapmak, rahmeti (merhamet) yaymak.

Anadolu İrfanı deriz biz, Halk Ozanları mesela Yunus buna çok hoş bir örnektir. İnsanımızı bu koca evliyalar eğitmiştir. Bunlardan benim hoşuma giden, nükteli bir halk kıssası var: bir gün, bir gazvede Hz. Ali yere serdiği bir inançsızın (kafir) göğsüne oturur ve kılıcını kaldırır; “iman et bre kafir” der. Aldığı yanıt; “etmiyorum, sanane” olur. Beklentinizin bilakis Hz. Ali; “öyle ya banane der” ve kalkar sarfiyat.

İşte İslami davranış budur! Müslümanlar bildiri eder, başka insanları kendilerini kurtaran imana davet ederler; fakat sıkıntı kullanmadan, bir merhamet örneği olarak…

Bu inanç teklifi yani kardeşlik kabul olmazsa, bu sefer itimat ve barış teklif ederler, anlaşmak isterler. Tarihte Hz. Peygamberin kendi aleyhine yaptığı Hudeybiye mutabakatına bile sadık kalması çok özel bir örnektir.

Ayrıca Muhammed (s.a.v.) Hamidullah hocamızın “Peygamberimizin Savaşları” isimli kitabında anlattığı üzere, Hz. Peygamberin başında olduğu 20 yıl içinde Medine Kent Devleti bugünkü Kıta Avrupası’ndan daha büyük topraklar fethetmiş, büyümüş, bölgede refah ve barış tesis etmiştir ki bu bir mucizedir. Tüm bu savaşlarda Müslümanlardan bin, karşı taraftan ise yalnızca beşyüz kişi hayatını kaybetmiştir. İşte niçin O’na “Rahmet Peygamberi” dediğimizin bir sebebi!

İşte biz tüm bu tarihi, türel mirasa Kitabus Siyer diyoruz. Siyer iki manadadır: Birincisi, hazreti Peygamberin hayatını husus eder. İkincisi ise biyografi değil, tersine memleketler arası münasebetler manasındadır. Bu literatürde özellikle savaş hukuku ve savaş ahlakı bütün taraflarıyla ele alınmıştır. Mezhep imamımız Ebu Hanife’nin birinci talebesi İmam Muhammed’in de bu hususta yazdıkları var. Kitabus siyer (1), Siyerüs Sagir (2), SiyerilKebir (3) sonra, Serahsi (4) onları şerh etmiştir. Osmanlıcaya Sultan Mahmut periyodunda çevrilmiştir. Bu eserler, Batı aleminde memleketler arası münasebetler yahut devletler hukukunun kurucusu olarak kabul edilen, Hugo Grotius (5), Savaş ve Barış hukuku isimli yapıtının de en değerli kaynaklarından olduğu anlaşılıyor. Ayrıyeten birinci asırlarda Kitâbüs Siyer dışında Kitabı Cihatlar yazıldı. Bu literatürde savaş hukukuna ve savaş ahlakına genişçe yer verildi.

Bu literatürün muhtevasında neler var? Öncelikle savaşlarda dokunulmazlığı olan beşerler kimlerdir? Burada görüyoruz. Sivil, asker ayrımını nasıl yapmalıyız? Savaş halinde olmayan sivillere nasıl muamele edilir? Maksat gözetmeksizin rastgele ataklar düzenlenebilir mi düşman üzerine? Beyat, yani gece baskınları yapmak mümkün müdür? Kararı nedir? Çocuk ve bayanlar başta olmak üzere siviller canlı kalkan olarak kullanılabilir mi yahut canlı kalkan olarak kullanıldığında Müslümanlar nasıl hareket edecek? Eman dileyenlere nasıl muamele edilir? Düşmanların malı mülkü yağmalanabilir mi? Savaşta hayvan hukukuna nasıl riayet edilecek? Tabiatın hakkına, kentlerin hukukuna nasıl riayet edilir? Askeri bilgiler elde etmek için bile olsa, azap yapılabilir mi? Harp esirlerinin kararları nelerdir? Yaralıları tedavi ettirmek gerekli midir? Düşman ölülerinin, savaş gazi ve şehitlerimizin hukuku başlığı altında kıymetli prensipler var. Bu ve gibisi sorular etrafında hakikaten merhamet yüklü bir adaleti tesis edecek, yüksek ahlaki prensipleri hayata geçirecek, İslam medeniyetinin yüz akı üniversal prensip ve prensipleri, 1300 yıl evvel İslam’ın birinci asırlarında bu literatürde tartışıldığını ve her birinin karara bağlandığını görüyoruz. Bunlar sahiden Cenevre Sözleşmesi’ndeki yüksek insani prensipleri içeriyor.

Tüm bu literatür temellerini Kur’an-ı Kerim’de görüyoruz. Müslümanlar peygamberliğin birinci yıllarında uzun müddet savaşmaktan men edildiler; Mekke’de ambargo ve dışlanma, aşağılanmaya maruz kaldıklarında dahi! Lakin Medine kentine göç (hicret) ettikten sonra ağır ataklara maruz kalınca Allah onlara savunma savaşı müsaadesini verdi. “Saldırıya uğrayanlara zulme maruz kaldıkları için savaşmak müsaadesi verildi” diye başlar ayet (6). Ama savaş müsaadesi ayetlerinde daima şöyle bir söz geçer: “Ancak sizinle savaşanlarla savaşın fakat savaşın hudutlarını aşmayın, Allah Savaş hukukunun hudutlarını aşanları sevmez.”(7)

Kuran’ın işaret ettiği bu sonları her mevzuda olduğu üzere, Hz. Peygamber (s.a.v.) hem kendi hayatında hem kelamlarıyla hem yaşantısıyla uygulamalarıyla ortaya koydu.

Savaşta dokunulmaz olanlar kimlerdir?

Allah Resulü her ne vakit ordudan bir devriyeyi vazifeye gönderirken onlara şöyle demiştir: Allah’ın ismiyle gidin, Allah Resulünün ismiyle hareket edin, lakin hiçbir piri fani ihtiyara dokunmayın, öldürmeyin. Hiçbir çocuğu öldürmeyin. Hiçbir bayana el sürmeyin, öldürmeyin. Çok gitmeyin. Islah edici olun. İhsanda bulunun.

İşte O’nun inananları savaşa gönderirken yaptığı konuşmalar bunlardı. Hz. Peygamber kendi devrinde yaptığı, şahsen katıldığı savaşlar var: Bedir’de, Uhud’da, Hendek’te, Hayber’de, Tebük’te, Mute’de başka bütün savaşlarda, nihayet Mekke’nin fethinde, nitekim bütün insanlığa örnek teşkil edecek unsurlar, prensipler bıraktı.

O’nun bazen bu mevzularda uyarıldığına şahit oluyoruz, mesela: Uhud Savaşı’nda amcası Hz. Hamza’nın bütün organlarının kesilip, paramparça edildiğini biliyoruz. Amcasını bu haliyle görüp ona gözyaşları içerisinde lisanından şöyle bir cümle dökülür: ”Allah’a and olsun ki biz de onlardan en az 70 kişiyi bu halde cezalandıracağız.” Lakin hazreti Cebrail adeta ikaz mahiyetinde, Nahl müddetinin şu ayetini getirir: “Cezalandıracağınız vakit size yapılanın aynıyla mukabele edin.” (8) Ve gerisinden şu söz yer alır: “Fakat sabrederseniz bu sizler için daha iyidir.” Böylelikle Allah, Hz. Peygamber üzerinden savaşta yalnızca kin, öfke ve intikamla hareket edip çok gitmeyi yasakladığını tabir buyurmuş.

Dört Halife devrinde (9) ise, Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer periyotlarından bugüne gelmiş, savaş kumandanlarına gönderdikleri harika mektuplar var. Tıpkı biçimde orduları gönderirken yaptıkları konuşmalar var. Hz. Ebubekir, Resulullah’ın vefatından çabucak sonra Usame Bin Zeyd’i Şam’a yolcu ederken, Allah resulünün o savaş hukuku ile ilgili unsurlarını tekrar birebir formda tek tek sıralar: “Ey insanlar! İhanet etmeyin, çok gitmeyin, Suçsuz insanları mağdur etmeyin. Azap yapmayın, küçük bir çocuğu, rastgele bir çocuğu öldürmeyin. Yaşlılara dokunmayın. Bayanlara dokunmayın, öldürmeyin, hurma ağaçlarını devirmeyin, yakmayın. Meyveli hiçbir ağacı kesmeyin, rastgele bir koyunu, bir ineği, bir deveyi kesmeyin, yalnızca yiyeceğiniz kadar kesebilirsiniz.” Sonra gerisinden şu cümle: “Siz, birtakım beşerler göreceksiniz. Onlar kendilerini manastırlarda ibadete adamışlardır, onları yaptıklarıyla baş başa bırakın, onlara da dokunmayın.”

Hz. Ebubekir devrinde Ukbe Bin Amir bir Hristiyan kasabayı fethetmiştir. Başlarında zalim bir patrik vardır. Patriğin başını keserek Medine’ye gönderir. Allah Resulünün halifesi Sıddık-ı Ekber buna çok öfkelenir ve şöyle der: “Siz azıtmışsınız, siz Allah Resulünün sünnetlerini bırakıp Bizanslıların, Farisilerin makûs sünnetlerine mi uymaya başladınız? Bana kelle taşımayın. Bana haber gönderin, bana mektup yazın.” der ve gerisinden Allah Resulünün harika bir hadisini hatırlatır: Siz bilmiyor musunuz, Peygamberimiz kentleri yağmalamayı yasakladı. Azap yapmayı yasakladı. Sonra kıyamet gününde insanların ortasından en şiddetli azaba uğrayacak üç sınıf insan sayar: Birisi peygamber öldüren yani peygamber katilleri, oburu insanlığı dalalete sürükleyen bir yönetimci, sonuncusu da azap yapandır.

Hz. Ömer devrinde büyük fetihler gerçekleştiği için, yani Mısır’dan İran’a, Azerbaycan’a kadar bütün İslam fetihleri Hz. Ömer periyodunda gerçekleştiği için, özellikle savaş hukuku ve savaş ahlakının neredeyse bütün prensipleri, prensipleri burada kozmik olarak adeta teminat altına alınmıştır.

Hz. Ömer de, Ebu Ubeyde Bin Cerrah’ı Şam’a gönderirken birebir formda şu hutbeyi irad etmiştir: ”Bismillah, Allah’ın ismi ve yardımıyla gidin. Allah’tan zafer dileyerek gidin. Sabırdan ve Hak’tan ayrılmayın. Allah yolunda savaşın, fakat savaş hukukunun sonlarını aşmayın. Allah hudutları aşanları sevmez. Sonra, düşmanla karşılaştığınızda endişeye kapılmayın. Gücü elde ettiğinizde sakın insanlara azap yapmayın. Galip geldiğinizde çok gitmeyin. Yaşlıları öldürmeyin. Bayanları öldürmeyin. Yeni doğmuş çocukları öldürmeyin.” Sonra özellikle şunu ekler: “Savaşın o kızıştığı anlarda dahi bunları unutmayın. Ganimete dalmayın. Cihadı dünya menfaatiyle kirletmeyin. Allah ile yapacağınız alışverişteki kar ile yetinin. Bu da çok büyük bir fazl-u kerimidir Allah’ın (10).”

Hz. Ömer periyodunda İran’da bir Müslüman asker bir düşman askerine yahut kumandanına, eman diledikten yani “korkma tamam” dedikten sonra, o da kılıcını indirdikten sonra, öldürür. Bu haber Hz. Ömer’e ulaşınca bir ültimatom gönderir kumandanına. “Her kim, eman diledikten sonra bir beşere dokunursa onun cezasını şahsen ben kendim veririm” der.

Bilhassa, tarih ilerledikten, savaşın hali değiştikten sonra, savaş aletlerindeki büyük gelişmeler Müslüman hukukçuları (12), birtakım tartışmalara sevk etmiştir. O gün şimdi kimyasal silahlar, nükleer bombalar, fosfor bombaları, kitle imha silahları yok, Atom bombası yoktu. Fakat birinci sefer mancınık yahut ucunda zehir yahut Rum Ateşi bulunan okları attıklarında veyahut düşmanların çocukları ve bayanları bir kalkan olarak kullandıklarında savaş hukuku ve ahlakının prensiplerini yine kaleme aldılar. Yeni durumlar yeni tartışmaları beraberinde getirdi. Mesela mancınıkla rastgele kentin ortasında kimlerin ölebileceğini bilmeden bu silahları kullanmak hakikat olur mu? Veyahut ucunda ateş olan okları göndererek kentlerin yakılmasına sebep olmak mümkün olur mu?

Cevap: Savaşın zorunlulukları ile İslam Ümmetinin bekası ile savaşın hukuku ve ahlakı ortasındaki dengeyi korumak için yeniden çok değerli prensipler ve temeller ortaya koydular. Mesela: “Mancınıklarla surlar vurulsun lakin kentler tahrip edilmesin. Yakmak muhakkak caiz değildir” denildi. Aslında kalkan olarak çocukları ve bayanları kullanmak caiz olmadığı üzere, kullandıklarında da Müslümanların hücuma orta vermek zorunda kalacakları ve bayanları ve çocukları öldürmekten imtina edecekleri açıkça tabir edildi.

Bu ikinci devirde yani bilhassa sahabe ve tabiun devrinden sonra fakihlerin savaş hukuku ve savaş ahlakına dair kaleme aldıklarını şöyle sıralayabiliriz:

Öncelikle savaşta 5 sınıf insan dokunulmazdır: Bayanlar, çocuklar, ihtiyarlar, kendilerini ibadete adayan rahipler ve savaşmayan siviller. Hukukçular, İslam’ın öbür kaynaklarından hareketle bunlara hastalar, engelliler ayağa kalkamayanlar, akıl hastaları, çiftçiler, tüccarlar, zanaatkarlar ve çobanları ek ettiler. Gaye gözetmeksizin taarruz yapılamayacağı bütün kitaplarda yerini almış.

Şehirleri tahrip etmek, mesela, savaşta bir kentin suyunu kesmek, besinlerini tahrip etmek, zehirlemek, hayvanların yemlerini yok etmek caiz görülmemiş. Yalnızca askeri zorunluluklar sebebiyle caiz olduğu söz edilmiştir.

İşkence: Resulullah’ın birinci sözlerinden hakikaten son bizim Çanakkale savaşlarımıza kadar, artık hala Müslümanların yürüttüğü pek çok savaşa kadar, en çok üzerine durulan konu azap yapmanın caiz olmadığı istikametindedir. Resuli Ekrem’in açık talimatı vardır. Ve en büyük haramlardan biri olarak kabul edilmiştir. İmam Malik askeri bilgi almak için bile olsa: “Kimseye azap yapılamaz.” demiştir. Eman dileme sıkıntısı çok genişçe yer verilmiş: kelamlı olarak, yazılı olarak, bir elçi göndererek, birisi bir beyaz bayrak çekerek, şayet eman dilemiş ise, dokunulmazdır.

Hatta Allah Resulü şöyle buyurmuştur: “Birisine kanına, canına dokunmayacağına dair eman vermişse, sonra da öldürmüşse, öldürülen adam kâfir bile olsa, ben bundan çok uzağım” der.

Yine kitaplarda dikkat çeken kıymetli iki başlık var: Himayetul Ayan, Himayetul Hayvan yani düşman mallarını, hayvanlarını korumak. Düşmanların mallarını tahrip etmek caiz değildir. Birebir halde meyve ağaçları kesilemez, binalar yıkılamaz, kentler harabeye çevrilemez. İmam Şafii meşhur el-Üm isimli kitabında: “Can taşıyanlar acı hissederler. Canlılara yönelik her eziyet hayvana azaba girer ve bu haramdır” der. Birebir halde Hanbeli ulemasından İbn-i Kudame, “Can taşıyan hayvana eziyet yeryüzünü ifsada girer, savaşa girmez. Savaş esnasında düşmanı taşıyan atı maksat almak bile caiz değildir” der. Mezarı Beyrut’ta olan bir birinci imamlardan İmam Evzai: “Darül Harpte (düşman ülkesi) kentlerini tahrip etmek caiz değildir, helal değildir. Zira bu fesat fil arzdır.“ (yani yeryüzünde karışıklık çıkarmak, kötülük yapmak)

İslam hukukçuları savaş ile yeryüzünü ifsat etmeyi (kötülük çıkarmak, bozgunculuk çıkarmak) birbirinden ayırmışlar. Bugün etrafımızda gördüğümüz şey savaş değil, insanlığa karşı işlenen kabahatler yani yeryüzünü ifsattır.

Şimdi günümüzde olanları kıymetlendirmek gerekirse, yeniden alimlerin İslam’ın bakış açısını açıklamaları gereken bir çok konu vardır: Hava savaşının prensipleri, nükleer savaş, uzun ve kısa menzilli füzeler ve top atışları, biyolojik ve kimyasal savaş, palavra ve dezenformasyon, internet korsanları, insan kaçırmak üzere.

Robot savaşçı askerler: https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/kargu-2-bm-raporuna-giren-ilk-otonom-siha-hakkinda-neler-biliniyor-1846944

Harp esirlerine nasıl muamele edileceği sıkıntısı Kuran’da yer almış. Müslümanlar, savaş esirlerine yediğimizden yedirmekle, giydiğimiz giydirmekle, içtiğimiz içirmekle emrolunmuştur.

Yaralılar kesinlikle tedavi edilmelidir. Hatta, bu kaynaklarda, Kitabus Siyerlerde savaşlardan sonra düşmanın ölülerine nasıl muamele edileceğine dair süper prensipler ve temeller konulmuştur. Düşman ölüleri sahiplerine verilir. Şayet düşman almamışsa, onları defnetmek Müslümanların misyonudur. Endülüslü Alim İbn Hazm (14) motamot şöyle der: “Eğer Düşmanlar gelip almazlarsa ölülerini, düşman askerlerinin ölülerini defnetmek Müslümanların boynunun borcudur. Pekala yapmazlarsa? Şayet bunda gevşeklik davranır ve bir biçimde rastgele bir yere atmaya kalkışırsa, bu azaba girer, meyyitin vücuduna azap de haramdır.”

Savaştan sonra barışı sağlamak için ayrıyeten bir hukuk var: Peygamberimizin hadislerinde: Savaş bittiğinde pak beşerler mağdur edilmeyecek, esirleri öldürmek yok. Hatta birisi kaçmışsa peşine düşmek yok. Makus muamele yok. Herkese karşı insani muamele temeldir.

Burada Peygamberimizin (sav) Mekke’nin fethine giderken ortaya koyduğu savaş hukuku ve savaş ahlakına dair sahabeye ve sahabe üzerinden bize verdiği üç ders vardır. Medine’den çıkarken, ordu Mekke’ye gerçek harekete başladığında, sancak Saad Bin Ubade’in elindedir. Saad Bin Ubade devesinin üzerinde yükselerek şöyle bir konuşma yapar “ Bugün eti kemikten ayıran şiddetli savaş günüdür! Bugün Allah’ın kan dökmeyi helal kıldığı gündür bize. Bugün Allah’ın Kureyş’i zelil kılacağı gündür.” Müslümanlar Mekkelilerden çok çekti, hem orada ambargo edildiler, hem göçe zorlandılar, hem de Medine’ye atak ederek onları ortadan kaldırmak için savaşlar düzenlediler.

Birinci Ders

Fakat Mekke’nin fethinde Allah Resulü, Müslümanların kin öfke ve intikam sözlerinden rahatsız oldu. Sancağı Hz. Ali’ye verdi ve sonra şöyle bir konuşma yaptı: “Bugün merhamet günüdür. Bugün Allah’ın kan dökmeyi haram kıldığı gündür. Bugün Allah’ın Kureyş’i aziz kılacağı gündür.“

İkinci Ders

Sonra yola koyuldular. Ancak yolda, bir çalının tabanında üç tane yavrulamış olan bir köpek gördü Allah Resulü. Eliyle orduyu durdurdu, devesinden indi, köpeğe ve yavrularına merhametle baktı ve sonra sahabeden Şuayb bin Suraka’yı yanına çağırdı. “Sen burada, bu yavruların üzerinde nöbet bekleyeceksin” dedi. Ordu bu hayvancıklara ziyan vermesin ve böylelikle aslında sahabeye, hayvanlara merhamet üzerinden Mekke’yi fethe giden sahabeye, ikinci bir ders veriyordu.

Üçüncü Ders

Nihayet Mekke’ye girerken Hz. Peygamber: “Ebu Süfyan ki: düşmanın başı, onun konutuna giren oraya sığınan, inançtadır. Kapısının üzerine kapatıp meskenine kapanan inançtadır. Her kim, Mescid-i Haram’a sığınırsa, o da güvendedir” dedi. Ve sonra herkesi Kâbe’de topladı, evvel onlara sordu: “Size ne yapacağımı zannediyorsunuz? Bugün size Yusuf’un kardeşlerine söylediğini söylüyorum. Bugün size hiç bir kınama bile yoktur” dedi.

Yorum gönder